مقدمه: تعاونی مسکن؛ آرمان‌های مشترک در مسیر چالش‌های حقوقی

شرکت‌های تعاونی مسکن با هدف محوری «رفع نیاز مشترک اعضا» شکل می‌گیرند، اما در مسیر اجرا، گاه با چالش‌های حقوقی پیچیده‌ای مواجه می‌شوند که ماهیت این نهادهای مردمی را تهدید می‌کند. یکی از حساسترین این چالش‌ها،  انتقال سهام و افزایش بی‌ضابطه تعداد اعضا  است. این مقاله به بررسی ابعاد حقوقی این معضل، با استناد به قوانین بالادستی و ارائه راهکارهای عملی برای اعضا می‌پردازد.

 اصل بنیادین: تعاونی، نهادی برای اعضای خود

بر اساس   ماده ۲ قانون بخش تعاونی ، ماهیت این شرکت‌ها مبتنی بر رفع نیازمندی‌های مشترک اعضای مشخص است. این اصل، سنگ بنای تمام مقررات بعدی است. در تعاونی مسکن، نیاز مشترک، «تهیه مسکن» برای گروه اولیه اعضا است. بنابراین، نقل و انتقال سهام به  غیرعضو  (کسی که در نیاز اولیه شریک نبوده) به طور کلی  ممنوع  است. راه قانونی برای ورود یک فرد جدید،  عضویت وی طبق اساسنامه و پذیرش توسط تعاونی  است و سپس می‌توان سهام بین اعضا جابه‌جا کرد.

 یک سناریوی بحرانی: هجوم اعضای جدید و تغییر هویت تعاونی

حال تصور کنید هیئت مدیره‌ای طی چند دوره، اقدام به پذیرش گسترده عضو جدید کند، تا جایی که سهم اعضای جدید به  ۶۰ درصد  برسد. این اقدام، هر چند ممکن است با مجوز ظاهری همان هیئت مدیره انجام شده باشد، اما از چند جهت  مخالف قوانین بالادستی  است:
۱.   نقض صریح ماده ۲ قانون: نیاز مشترک اعضای اولیه را به کلی دگرگون و تعاونی را به بنگاهی شبه تجاری تبدیل می‌کند.
۲.   تخلف از اساسنامه:  اساسنامه‌های نمونه بر «رفع نیاز مشترک» تأکید دارند و این اقدام ناقض آن است.
۳.   مسئولیت مدیران:  مطابق  ماده ۳۱ قانون بخش تعاونی ، مدیرانی که با تصمیمات خود موجب ضرر تعاونی شوند،  مسئول جبران خسارت  هستند.

 راهکارهای دفاعی اعضای قدیمی: از سکون تا اقدام

اگر شما از اعضای قدیمی چنین تعاونی‌ای هستید، نباید سکوت کنید. راه‌های قانونی مؤثری برای دفاع از حقوق خود وجود دارد:
شکایت به هیئت رسیدگی به تخلفات اداری تعاون: این مؤثرترین راه است. با تقدیم شکوائیه به اداره کل تعاون استان، از مدیران سابق به دلیل «تصمیم بر خلاف مصالح و ماهیت تعاونی» شکایت کنید. در صورت اثبات، برای آنان  انفصال از مدیریت و جریمه نقدی  در نظر گرفته می‌شود.
اقامه دعوای جبران خسارت:  اگر افزایش اعضا مستقیماً به شما خسارت زده (مانند تأخیر در پروژه یا افزایش هزینه‌ها)، می‌توانید با ارائه مدارک (مانند کارشناسی) به دادگاه، خسارت را از مدیران مسئول مطالبه کنید.
اقدام از طریق مجمع عمومی:  از قدرت رای خود استفاده کنید. می‌توانید در مجمع عمومی، هیئت مدیره جدیدی را انتخاب کنید که متعهد به توقف روند پذیرش بی‌ضابطه و تنظیم آیین‌نامه‌هایی به نفع اعضای قدیمی باشد.

 یک انحراف خطرناک: تشکیل هیئت‌های تصمیم‌گیرنده موازی

گاهی برای حل بن‌بست‌های ناشی از چنین تصمیمات غلطی، پیشنهاد می‌شود هیئت مدیره «هیئت میانجیگری» متشکل از ریش‌سفیدان با قدرت تصمیم‌گیری تشکیل دهد. توجه کنید: هیئت مدیره  به هیچ وجه  حق ایجاد نهاد تصمیم‌گیر موازی با ارکان قانونی (مجمع، هیئت مدیره، بازرس) را ندارد. چنین هیئتی  فاقد هرگونه اعتبار قانونی  است. حل اختلافات مالی (مانند عدم پرداخت اقساط) تنها از طریق  دادگاه  و تصمیمات انضباطی (مانند اخراج) تنها توسط  مجمع عمومی  ممکن است. هر هیئت مشورتی می‌تواند تنها در حد  پیشنهاد  فعالیت کند و نه تصمیم الزام‌آور.

 جمع‌بندی: حق‌محوری، کلید نجات تعاونی

حقوق تعاونی‌ها بر پایه  حفظ ماهیت خودیاری و اعتماد اعضا  استوار است. تصمیماتی مانند افزایش بیرویه اعضا، این پایه را سست می‌کند. آگاهی از قوانین، به ویژه مواد ۲، ۸ و ۳۱  قانون بخش تعاونی ، و اقدام به موقع از طریق مراجع ذی‌صلاح (اداره تعاون، دادگاه، مجمع عمومی) تنها سلاح اعضا در برابر انحرافات است. تعاونی موفق، تعاونی‌ای است که اعضایش «حقوق» خود را نه فقط در برگه‌های سهام، که در مشارکت فعال برای حفظ اصول اولیه آن جستجو می‌کنند.